W sobotę 11 lutego wczesnym mroźnym popołudniem w świetlicy remizy zgromadziła się  większość aktywnych kulturowo mieszkańców Frydmana oraz zaproszeni goście a  obecność tylu zainteresowanych zaskoczyła samych organizatorów, zabrakło po prostu miejsc siedzących dla zebranych.

Prowadzący  spotkanie  Piotr Wojtaszek – dyrektor Zespołu Szkół we Frydmanie, przywitał zebranych, przedstawił  autorów publikacji  i zaproszonych gości . Byli to:  Jan Krzak – Przew.  Rady Powiatu, były lekarz Ośrodka Zdrowia we Frydmanie, Paweł Dziuban -wójt gminy Łapsze Niżne, Helena Klimczak – przew. Rady Gminy, Antoni Kapołka –  wójt gminy poprzednich kadencji, Jan Budz – prezes Zw. Polskiego Spisza,  Julian Kowalczyk – prezes SRSiO, ks. prob. Ludwik Węgrzyn, dr. Katarzyna Krzyszkowska , prof. Maciej Rak  – z Podhal. Wyższej  Szkoły Zawodowej, Ewa Jaworowicz-Mazur  – dyr. Zespołu Zamkowego w Niedzicy, Anna Paluch – Poseł RP, Krystyna Maliniak – dyr. GOK, Jan Noworolski  – sołtys wsi, Tadeusz Balara, nauczyciele Zespołu Szkół oraz pozostali nie wymienieni mieszkańcy Frydmana.

Autorami publikacji są: prof. Tadeusz M. Trajdos – historyk IH PAN, prof. Andrzej Skorupa – historyk AGH, Dariusz Niemiec – archeolog, Marcin Szyma – IHS UJ, Adam Jan Błachut OFM,  Paweł Ferko OCD, Robert Kowalski – PTH, Piotr M. Stępień, Józefa Żołądek, Elżbieta Łukuś – etnograf, Anna Grochal – etnograf , Urszula Janicka Krzywda – ludoznawca, Piotr Wojtaszek, Katarzyna Słabosz-Palacz i Jan Palacz – redaktorzy i wydawcy. Streszczenie przetłumaczono na język angielski i słowacki.

Projekt zrealizowany dzięki współfinansowaniu ze środków Unii Europejskiej w ramach działania „Wdrażanie lokalnych strategii rozwoju” dla operacji Małych Projektów Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007 – 2013, oraz ze środków gminy Łapsze Niżne i Stowarzyszenia Rozwoju Spisza i Okolicy LEADER PLUS.

Po przywitaniu zebranych, ze spektaklem wystąpił  Teatrzyk Zespołu Szkół, prowadzony przez  p. Małgorzatę Wojtaszek, scenkę wyreżyserował  p. Krzysztof Mikołajczyk, pt.: „Frydmanianie pany!”  – „Jak to Jantek dostoł sie na studia do Krakowa i musowe  wesele we Frydmanie”- humorystyczna scenka  z życia na wsi oparta na dzisiejszych realiach.

Prowadzący uroczystość Piotr Wojtaszek  przedstawił pokrótce genezę powstania publikacji, pomysł, dobór redakcji, powołanie komitetu organizacyjnego, stopniową realizację, zaangażowanie  wszystkich organizacji działających  we Frydmanie, bezinteresowną pomoc mieszkańców oraz pomoc materialną różnych instytucji.

Publikacja zawiera dwanaście  artykułów i rozpraw historycznych o Frydmanie  i obejmuje szerokie spektrum od  zabytków, historii, etnografii, życia na wsi. Jest to klamra zamykająca obchody „700 lecia Frydmana 1308 – 2008”, do których  należały: wystawa starych fotografii, Bieg Jubileuszowy, festyn wiejski, rekolekcje milenijne z obecnością relikwii św. Stanisława, odsłonięcie tablicy pamiątkowej. Motto.; „Upadały mocarstwa a na jej obrzeżu mała miejscowość Frydman trwała”. Książka ta  jest źródłem wiedzy dla wszystkich ludzi zajmujących się historią. Bezcenną była pomoc i zaangażowanie nauczycieli ZS a szczególnie p. Małgorzaty Wojtaszek i  prezesa OSP Józefa Przelicha

W ogólnej dyskusji głos zabierali autorzy publikacji i zaproszeni goście, oto skróty niektórych wypowiedzi .:

-    Prof. T. Trajdos -  Jest to pierwsza publikacja poświęcona w całości jednej wiosce. Słowa uznania dla organizatorów, autorów  i podziękowania dla mieszkańców Frydmana za zaangażowanie. W przygotowaniu jest następna publikacja – Początki naszej wsi w latach XIII i XV wieku.
-    Prof. Andrzej Skorupa -  Uznanie  dla pomysłodawców i wykonawców tego wielkiego dzieła. Słowacja prześcignęła nas w tym kierunku, tam każda miejscowość posiada swoją monografię np. miejscowość Sp. Stara Wieś, Lendak, Huncovce, W. Łomnica. Cieszmy się, że wykonaliśmy pierwszy krok. Apel do wszystkich zbieraczy historii o archiwizację   starych dokumentów i fotografii.  Historia umiera na naszych oczach.
-    Dr. Janicka-Krzywda – Wspominam moje piesze wędrówki po Spiszu z czasów mojej młodości, rozmowy z mieszkańcami. Gratuluję mieszkańcom Frydmana tak wielkiego dzieła. W przygotowaniu jest następna monografia  COTG w Krakowie pt. Kultura ludowa górali spiskich. Zachęcam do zbierania starych fotografii, dokumentów,  zachowania tradycji.
-    O. Adam Jan Błachut – Gratuluję wydania monografii, cieszę się ,że znalazło się także miejsce dla mojego artykułu, dotyczącego historii mojej wsi.
-    Piotr M. Stępień – Książka ta zawiera wiadomości o przeszłości i dla przyszłości. Frydman ma olbrzymie możliwości turystyczne, olbrzymi potencjał do wykorzystania.
-    Robert Kowalski – Dzięki mieszkańcom  a szczególnie udostępnieniem starych fotografii p. T. Balary, Frydman znalazł się na mapie wydarzeń lotniczych. Dotyczy to wypadku lotniczego z roku 1930  i pozostałości po nim, które jest zaliczane jako zabytek ruchomy.
-     Marcin Szyma– Z uznaniem podziwiam wasze zabytki, kościół, kaplicę, kasztel, piwnice winne. Świat odchodzi  na naszych oczach. Kościół wasz uratowano dzięki mozolnej pracy konserwatorów zabytków. Proszę wszystkich o archiwizację pozostałości historii.
-    Dariusz Niemiec – Dzięki wykopaliskom archeologicznym wokół ogrodzenia kościoła, można stwierdzić, że mur został wykonany na wcześniejszej już budowie. Znaleziono tam także pieniążek  denar z czasów Zygmunta I Luksemburskiego. Wykonano także mapy topograficzne osady przed lokacyjnej. Swoją wartość mają także piwnice pod plebanią.
-    Elżbieta Łukuś – Robią na mnie wrażenie wieża kościoła i 180 letnie piwnice winne, to wielka szansa przed masową turystyką, wielki potencjał do wykorzystania przez gminę.
-    Józefa Żołądek – Opisałam w moim artykule okres dwudziestolecia międzywojennego. Jako mieszkanka Frydmana, dziękuję wszystkim za zaangażowanie i pomoc w powstaniu tego dzieła.
-    Katarzyna Słabosz-Palacz – Gratuję autorom i mieszkańcom wydania tak wielkiego dzieła.
-    Poseł Anna Paluch –Wysiłek zbiorowy wziął wyższość na indywidualnością. Gratuluję wszystkim  za zbiorową mądrość.
-    dr. Jan Krzak – Przepracowałem we frydmańskim Ośrodku 23 lata. Z uznaniem podziwiam żywotność tej zbiorowości. Niezależnie od wydarzeń światowych, żyją sobie własnym wiejskim życiem. Gratuluje wydania publikacji.
-    Paweł Dziuban – Uznanie dla mieszkańców za podjęcie inicjatywy społecznej, dopięcie dzieła obchodów 700 –lecia, gratulację autorom,  redakcji, organizatorom.
-    Józefa Pawlik – Mam przed sobą Kalendarz z roku 1938, gdzie Władysław Orkan pisze m.inn.: …”Ludu Spisza, miej charakter!”, „Kochóm cie spisko ziemio, z tela som nase  progi”. Liczę na to, że informacja o publikacji Z dziejów Frydmana pójdzie w świat.

Na tym część oficjalną zakończono, autorzy monografii składali podpisy na zakupionych książkach, zainteresowanie  wpisami było olbrzymie. Po części oficjalnej wszystkich obecnych zaproszono do poczęstunku, gdzie serwowano  spiskie jadło, przygotowane przez Koło Gospodyń.

Po zaznajomieniu się treścią publikacji, stwierdzam że brak mi tutaj  prac  wielkiego kronikarza wsi jakim jest Jan Brynczka, który chociaż nie jest  naukowcem, jednak zebrał przed laty  i opisał  Dzieje Frydmana na przestrzeni co najmniej ostatnich 200 lat. Opisy te w pełni relacjonują życie  mieszkańców Frydmana, wsi dworskiej, centrum gospodarczego dla sąsiednich wiosek spiskich,  notariatu, rozwijającej się kultury ludowej  Spisza wciągu  sześciu wieków w granicach Korony Węgierskiej, która to kultura obecnie pomimo twardych  praw asymilacji,  nadal różni się od kultury podhalańskiej, przez co pozostaje bardzo atrakcyjna dla turystów. Historyczne zapiski Jana Brynczki byłyby dobrym uzupełnieniem  prac naukowych.

W dyskusji padały prośby i nakazy o ochronie zabytków, kultywowaniu tradycji. Niestety po sztucznym podziale administracyjnym Polskiego Spisza na trzy gminy, sytuacja nie sprzyja zachowaniu tradycji. Sąsiednie wioski praktycznie przez wieki żyjące w jednym organizmie, obecnie pozbawione są możliwości wspólnego działania, ponieważ każda z gmin ma swoje własne  priorytety.

Dziękuję p. Prelichowi za zaproszenie, jako mieszkaniec sąsiedniej miejscowości, żywo interesujący się historią naszych wiosek, nie mogłem nie przybyć.

O autorze

Franciszek Pacyga

Komentarze